Henk Teeuwen eert in boek het leven van twintig Joodse psychiatrische patiënten

WARNSVELD – Een groot gezelschap heeft zicht verzameld bij de Oude Gasthuispoort op het terrein van GGNet in Warnsveld. De 93-jarige Henk Mulder stapt naar voren. Op enkele zangvogels na maakt niemand geluid. Iedereen luistert naar Mulders zachte, maar duidelijk hoorbare stem. Hij somt twintig namen op en noemt bij elk daarvan een leeftijd: zo oud, zo jong, waren deze mensen toen de nazi’s bruut een einde maakten aan hun leven.

Door Sander Grootendorst

Het is dinsdag 8 april 2025. Tweeëntachtig jaar geleden werden twintig psychiatrische patiënten – hun namen zijn het – afgevoerd vanuit het toenmalige Zutphense Binnen- en het Warnsveldse Buitengesticht. Van twee van hen was de naam niet eens bekend, ze konden spreken noch schrijven. Zonder naam is het alsof je nooit hebt bestaan. Dankzij onderzoek zijn de namen alsnog boven water gekomen en gevoegd bij de andere. Opperrabijn Binyomin Jacobs, aanwezig bij de plechtigheid, formuleert het als volgt: “Zolang de namen er nog zijn, leven mensen voort. Dat is een oud Joods gezegde. Hoe goed is het dat van deze twintig Joden nu de geschiedenis voor eeuwig is vastgelegd.” Daarna spreekt hij een gebed uit.

Lise Kokke speelt op haar viool, tere klanken, muziek uit de film Schindlers List. De twintig namen van Mulders Lijst zijn te lezen op een in 2021 geplaatste plaquette, tegen de oude poort, die hier sinds 1978 staat (oorspronkelijk verschafte hij toegang tot het Oude en Nieuwe Gasthuis in Zutphen).
Nadat er bloemen en steentjes zijn neergelegd, keert het gezelschap terug naar het Werk(t)café, de ruimte waar de bijeenkomst een uur eerder was begonnen. De eigenlijke aanleiding voor het samenzijn is de publicatie van een boek, waarvan Henk Mulder, Lid van Verdienste van de Stichting Herdenkingen Tweede Wereldoorlog Warnsveld, al jarenlang zo vurig wenste dat het er zou komen. Mulder werkte zelf vele jaren bij Groot Graffel/GGNet.

Gebeiteld
Het boek is geschreven door voormalig predikant Henk Teeuwen. Hij reikte het eerste exemplaar van Het verhaal van de 20 namen uit aan Rob Lezer, voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente De Stedendriehoek. Teeuwen wist mede dankzij de gedreven  onderzoeker John Stienen (wiens overgrootmoeder – geen Joodse – hier overleed, zo raakte hij erbij betrokken) zoveel informatie over de twintig slachtoffers te verzamelen dat hij ze een gezicht kon geven, en een levensverhaal. In het Werk(t)café zei Teeuwen dat hij tal van Achterhoekse Joodse begraafplaatsen heeft bezocht en hoopte dat hij met dit boek bij wijze van spreken “een grafsteen heeft opgericht waarin ik twintig namen heb gebeiteld”. “Ik stel me voor dat nu elke dag de zon in het oosten over hen opkomt.”

Hij gaf, zoals even later ook de rabbijn, een waarschuwing af: “Is er veel veranderd sinds die oorlogstijd? Ik denk het niet. Het gif van het antisemitisme is als een eeuwenoude stroom die zich een diepe bedding heeft uitgeslepen en zo voortleeft in de ziel van velen.”

Daarvan was totaal geen sprake bij de opvang en begeleiding van patiënten in Zutphen en Warnsveld destijds, zei Teeuwen: “Woorden als inclusief en divers hoefden nog niet te worden uitgevonden, want ze werden hier door artsen en verpleegkundigen dagelijks in praktijk gebracht. Vanuit de gedachte: ‘Jij doet ertoe. Het is goed dat jij er bent’.” Medemenselijkheid als dagelijkse werkelijkheid, toen en nu.

Trots
In de woorden van Jochanan Huijser, lid van de Raad van Bestuur van GGNet: “Groot Graffel is gesticht vanuit trots en niet om psychiatrische patiënten ‘op te bergen’. De aandacht voor de geschiedenis is van essentieel belang om iets te begrijpen van de wortels van de GGZ [Geestelijke Gezondheids-Zorg] in deze regio. De belangrijke gebeurtenissen, maar ook de trauma’s en de persoonlijke opofferingen, komen in die geschiedenis tot uiting.”

“Ook bij mij werkt de invloed van de Shoah op mijn familie door. Ik ben me als bestuurder bewust van het belang van identiteit: erbij horen en gezien worden. Ik zie de GGZ dan ook als een emancipatiebeweging die opkomt voor een rechtvaardige samenleving waar iedereen mee kan doen.” 

Het begint ermee dat iedereen bij zijn of haar naam genoemd wordt: “Ook wanneer je die zelf niet kunt uitspreken, zoals Bloeme de Beer en Sara van Weezel.” Dat zijn de twee patiënten die pas recentelijk hun naam terugkregen, om hem nooit meer kwijt te raken. Huijser: “Ik heb het voorrecht dat mijn werkkamer zich pal tegenover de plaquette met de twintig namen bevindt. Waar dankzij dit nieuwe boek nu ook twintig verhalen bij horen.”

Het verhaal van de 20 namen is het vijfde deel in de reeks Zutphense Erfgoedpublicaties van Erfgoedcentrum Zutphen. Uitgeverij: Achterhoek Uitgevers.