Berkelproject biedt kansen voor cultuurhistorie

ZUTPHEN – “We staan hier voor een grote bak met water. Dát er water in zit, is al heel mooi in 2026,  want op veel plekken staan waterlopen droog. Maar juist omdat deze bak zo breed is, stroomt het water te weinig door. Dat is ongunstig voor onder meer de waterkwaliteit.”

Door Sander Grootendorst

Dat zei heemraad Peter Schrijver van waterschap Rijn en IJssel vorige week, staande op de brug over de Hoofdgracht tussen Tadamasingel en Verdistraat. Met die ‘grote, brede bak’ bedoelde hij de Hoofdgracht, de naam van dit deel van de Berkel (dat noordelijker, bij de Coehoornsingel, aftakt van de binnenstads-Berkel). Als je die bak versmalt, gaat het water sneller stromen, dat is het idee. “Dat betekent dat we aan weerskanten ruimte over hebben en die vullen we met groen: goed voor biodiversiteit en recreatie.”

Het waterschap werkt bij de aanpak samen met de gemeente Zutphen. Wethouder Sjoerd Wannet: “Dit water ligt binnen ons beschermd stadsgezicht. Dat het waterschap hier aan de slag gaat, biedt kansen die aansluiten bij de visie ‘Vesting voor de toekomst’, die we als gemeente hebben vastgelegd. We willen de historische elementen van vestingstad Zutphen zoveel mogelijk zichtbaar maken. Op meerdere plekken in de stad is dat al zo, maar tussen deze brug en verderop de Kleine Omlegging zijn ze grotendeels verborgen.”

‘Geen disneyficatie’
Het gaat om zogeheten bastions (uitspringende verdedigingswerken van aarde of steen) en ravelijnen (versterkte eilandjes of schiereilandjes). Wannet benadrukt dat je niet moet denken aan een soort reconstructie van de vestingtijd – “geen disneyficatie” –, het zijn ‘slechts’ de contouren die letterlijk weer boven water gaan komen. Aan de westkant (Graaf Ottosingel) van de waterstroom wordt een pad aangelegd, zodat je langs dit nu nog verzonken verleden van Zutphen kunt wandelen. Ook aantrekkelijk voor omwonenden, die dan veel dichter bij ‘hun’ water kunnen komen. En op dat water blijven de fluisterbootschippers gewoon varen. “Zij kunnen hun publiek nog weer extra verhalen vertellen over de oude vestingstad.”

De vaargeul (diepte 1.30 meter) wordt versmald tot een kleine acht meter, vertelt projectmanager Carlo Egging van het waterschap. “Daarlangs heb je niet meteen de oevers, er zit aan beide kanten nog een paar meter water, maar dat is heel ondiep, zo’n dertig centimeter.” Schrijver: “Als de werkzaamheden zijn afgerond zie je vanaf deze brug nog steeds een behoorlijk brede bak… “Veel nieuw groen gaat hier ook voor verkoeling zorgen, zegt Wannet. “Belangrijk in verband met de klimaatverandering. Ooit hield de stad hier de vijanden buiten de deur, nu de hitte.”

Geschut
Even terug in de tijd met stadsarcheoloog Michel Groothedde: “Tot 1959 was deze gracht onderdeel van het stedelijk vestingwater. Toen is gemaal Helbergen gebouwd, waardoor de gracht uitkwam op de IJssel. Daarmee werd de Hoofdgracht, aangelegd in de dertiende eeuw, dus feitelijk Berkel.”
“In de zestiende eeuw zijn langs de gracht de eerste kleine bastions aangelegd: het antwoord op het dreigende geschut in de Tachtigjarige Oorlog.”
Twee daarvan bleven nog eeuwenlang herkenbaar. “Maar in de jaren vijftig van de twintigste eeuw is alles strak gekanaliseerd om het Berkelwater beter te kunnen afvoeren. De bastions zakten weg.” Ook het zwembad, gelegen bij een vestingeilandje, een ravelijn, verdween. Oudere Zutphenezen herinneren zich dit Graaf Ottobad vast nog, zegt Groothedde. Te lang geleden voor een levende herinnering is de vroegere aanwezigheid van een galg op een van de bastions. Zwembad en galg keren niet terug; het cultuurhistorische gevoel wel.

Aan het plan zoals het nu voorligt, hangt een prijskaartje van twee miljoen euro. Daarvan betaalt de gemeente vier ton. De bedragen kunnen nog wijzigen, onder meer mogelijk door de inbreng van een bijeenkomst voor omwonenden (13 oktober).

Het gezelschap wandelt nog even voorbij de afslag-Spittaalstraat naar een plek waar je (nu je het weet) een restant van een bastion ontwaart. Groothedde wijst naar de overzijde: een weelderig begroeid schiereilandje, voormalig ravelijn. “Het water daarachter behoudt straks zijn huidige diepte. Een plek voor vissen om uit te rusten.”

De belangen van mens en dier gaan bij dit project hand in hand.

Doorsnede van de Berkel zoals hij gaat worden, met rechts het contour van een bastion. Beeld: gemeente Zutphen