‘Stolpersteine vragen ons om stil te staan’

ZUTPHEN – “Ieder mens is een veelkleurige diamant, met een naam, een gezicht, een eigen geschiedenis. En toch brengen we, ook nu nog, mensen zo makkelijk terug tot één kant van hun verhaal: hun afkomst, hun geloof, hun huidskleur, hun keuzes. De Stolpersteine vragen ons om stil te staan, letterlijk even te struikelen, en te kijken naar de mens achter de naam.”

Door Sander Grootendorst

Dat zei Nathalie, nabestaande van de familie van Gelder-Noach, voor wie op woensdag 19 november Stolpersteine zijn geplaatst op de Groenmarkt in Zutphen: Joël van Gelder, Antje van Gelder-Noach, Roosje en Sophia van Gelder. Hun adres was Groenmarkt 31a.
Ook ter nagedachtenis van de bewoners van Groenmarkt 37 zijn Stolpersteine aangebracht: Mietje Vomberg-Vromen, Salomon Vomberg, Johanna Vomberg-Plaut, Nathan, Bertha, Meier en Juda Louis Vomberg.

Het was een regenachtige, donkere dag, maar dat deerde geen van de aanwezigen. De Stolpersteine geven kracht:  het lezen van de namen van de slachtoffers van dat absurd zinloze brute geweld in de Tweede Wereldoorlog zorgt ervoor dat je je als voorbijganger anno 2025 blijft beseffen wat er gebeurd is, en dat dat niet wéér mag gebeuren. Zoals Nathalie Noach zei: “Ze herinneren ons eraan steeds weer te vragen: Wat kunnen we leren van deze geschiedenis? En hoe doen we het zelf, vandaag?”

De stenen konden niet precies voor de woonadressen worden geplaatst, omdat daar heden ten dage terrassen zijn. Daarom hebben ze een plek gekregen voor de gevel van reisbureau TUI.

Ook Joshua Vomberg nam het woord, in het Engels: hij was als nabestaande overgekomen uit Canada. Onder de circa vijftig toeschouwers waren in totaal dertig nabestaanden, ook uit de VS. Vomberg: “Er is geen officiële rustplaats voor onze familie om te herdenken of te bezoeken. We zijn daarom dankbaar voor de plaatsing van deze Stolpersteine. Zo kunnen we hun namen en de levens die ze leidden altijd in gedachten houden. Ze worden zeer gemist.”

“Eindelijk liggen de namen voor altijd gegraveerd op een plek waar ze blijven liggen om te gedenken”, zei burgemeester Wimar Jaeger, die aan de Groenmarkt woont. “Maar ook en in deze tijd misschien nog belangrijker, om stil te staan bij de kwetsbaarheid van vrijheid, van de onrechtvaardigheid van uitsluiting en discriminatie, de willekeur van geweld en de onuitwisbaarheid van geweld.”

“Zij mochten destijds niet zijn wie ze waren. En er was geen collectief dat zei: ik ben wie ik ben en jij bent wie jij bent. En dus werden zij gevangengenomen, weggevoerd en vermoord, zoals dat in het hele land gebeurde. Niet om wat ze deden maar om wie ze waren. En nu staan we hier. Meer dan tachtig jaar na de dood van uw familie.”

Barlhezeproject
Met het leggen van deze struikelstenen is de eerste fase van het Barlhezeproject van de Stichting Stolpersteine Zutphen afgesloten, laat Dannie Brus, voorzitter van de stichting Stolpersteine Zutphen weten. “De Barlhezeprojectgroep doet onder leiding van Anneke Theunissen onderzoek naar alle, vooral Joodse, inwoners van het Barlhezekwartier die door de nazi’s zijn weggevoerd en vermoord.”
Op 22 oktober werden op negen adressen rondom Barlheze al drieëntwintig Stolpersteine gelegd.

Nathalie Noach ging onder andere in op het leven van Joël en Antje: “Ze moeten veel verdriet hebben gekend: ze verloren hun eerste drie kinderen al op jonge leeftijd. Gelukkig werden in 1918 dochter Sophia en in 1920 dochter Roosje geboren. Ik hoop dat ze intens hebben genoten van hun jonge gezin, het zullen vast hun meest gelukkige jaren zijn geweest. Tot de sfeer in Nederland grimmig werd na de Duitse inval. Totdat zij er ineens niet meer bij hoorden.”

De struikelstenen roepen hun namen terug in de stad van nu. Ze horen er alsnog wél bij.