Ouder worden als ervaring. The movie

ZUTPHEN – Er was al een proefschrift, in januari met succes verdedigd aan de Universiteit van Amsterdam. In februari volgde de presentatie van het daaruit gedestilleerde boek, dat inmiddels aan zijn zesde druk toe is. En afgelopen vrijdag ging de film in premiére, een documentaire van een klein half uur. Allemaal onder de noemer ‘ouder worden als ervaring’.

Door Sander Grootendorst

De inspanningen van de Zutphense filosoof Suzanne Biewinga werpen hun vruchten af. Ze werd en wordt alom geïnterviewd, gerecenseerd en geprezen, haar agenda is tot ver in 2026 volgepland met lezingen. Het thema van haar project slaat aan, bij de doelgroep, de ouderen (ruwweg: iedereen vanaf de pensioengerechtigde leeftijd), maar ook bij beleidsmakers, die zich op basis van boek en film allicht achter de oren zullen krabben bij de boodschap die Ouder worden als ervaring in zich draagt: dat je niet over de hoofden van ouderen moet regeren, maar veel beter kunt luisteren naar hun stem, hun taal – een taal die voor een groot deel nog gevormd moet worden, iets wat alleen onder één voorwaarde kan: dat je echt geïnteresseerd bent in de ander.

Biewinga constateerde dat in de eeuwenlange geschiedenis van de filosofie ouder worden en oud zijn vrijwel nooit diepgaand aan bod zijn gekomen. “Cicero heeft het erover en daarna pas Simone de Beauvoir weer.” Daar zit bijna tweeduizend jaar tussen. Met Ouder worden als ervaring onderneemt Biewinga een eerste poging tot invulling van die leemte. Niet als de alwetende filosoof vanuit de ivoren toren, nee, juist heel direct, te midden van en samen met anderen – met ouderen in dit geval.

Hoe verrassend dat proces kan verlopen, werd bij de filmpremière in het kerkgebouw aan de Hobbemakade, thuishonk van Nolano, vereniging van zestigplussers, nog weer extra duidelijk. Biewinga gaat in haar werk uit van filosofische gesprekken met de betrokkenen en van de betrokkenen onderling. Speciaal voor de documentaire werden zes ouderen – in leeftijd variërend van 71 tot 88 – bereid gevonden om plaats te nemen in een ‘filosofische werkplaats’ en aan de hand van het boek het thema ouder worden in vier sessies onder de loep te nemen. “Dapper dat jullie dat hebben willen doen, met de camera erbij”, zei Biewinga. Ze maakte de film samen met John Post, die ook verantwoordelijk is voor de tot ver buiten Zutphen bekende docu over maquettebouwer Constant Willems.

Socratisch gesprek
Het resultaat is een kleine openbaring: hoe open en eerlijk het zestal, dat elkaar vooraf niet kende, essentiële zaken des levens bespreekt. Eenzaamheid, het haperende lichaam, schaamte: in kort bestek komt het allemaal voorbij. Met voor niet-ouderen misschien opvallende uitspraken, zoals die van Margreet (71): “Ik ben nu in de meest gelukkige periode van mijn leven.”
In de film ontbreekt elke betweterij, geen enkel verwijt is te horen. Geheel overeenkomstig de principes van een zogenoemd socratisch gesprek. Dat heeft drie kernprincipes: 1. Dialoog: “Géén debat waarin je probeert anderen te overtuigen van jouw gelijk.” 2. Ervaring: “Elke algemene uitspraak is verbonden met het alledaagse leven en eigen praktijkvoorbeelden.” 3. Nadenken: “Reflecteren op wat anderen zeggen en je afvragen of je jouw waarheid ook anders kunt zien.” 

Biewinga voerde daar nog drie principes aan toe: 1. Kring: “Je vormt met andere ouderen een veilige kring waarin je over je onzekerheden kunt praten.” 2. Eye-openers: “Om buiten de gebaande paden te denken en een verdiepend gesprek te voeren, gebruik je prikkelende filosofische teksten.” 3. Nieuw: “Het gesprek is gericht op een nieuwe manier van spreken over ouder worden, zonder clichés, stereotypering of vooroordelen.”

Je hoort en ziet de zes in de documentaire die nieuwe taal als het ware beetje bij beetje uitvinden, die nieuwe ruimte al voorzichtig ontdekken. Leren van elkaar om de ander én zichzelf beter te kunnen begrijpen.

Bondgenoten
Luid applaus klonk op vanuit de volle zaal toen na de pauze de zes bescheiden filmhelden naar voren kwamen om aan het publiek desgewenst nog wat uitleg te geven. Mede omdat Nolano zelf ook filosofische werkplaatsen gaat opzetten.
De gewone mensen zijn de eigenlijke helden, dat zou conclusie één kunnen zijn. Iedereen is diep van binnen een filosoof – zeker als ze daartoe worden aangezet door mensen als Socrates en Biewinga, dat is conclusie twee.
De derde conclusie (geformuleerd door Biewinga): “Ouder worden is een onbekend gebied. Je moet veel mentale kracht hebben om het te kunnen verkennen. Dan heb je het over levensmoed en het inzetten van je levenservaring. Het ervaren én verleggen van grenzen, met behoud van eigenwaarde. Daar heb je bondgenoten bij nodig. Je kunt het niet alleen maar zelf.”

Daarbij aansluitend conclusie vijf, uitgesproken door Cocky (82), een van de zes deelnemers: “Het grootste verschil van voor en na de vier bijeenkomsten is het gevoel dat is ontstaan: namelijk dat je elkaar kunt aankijken en kunt vasthouden. Dat neem ik uit deze gesprekken mee. Het is een verrijking.”

***
De documentaire ‘De Filosofiewerkplaats, anders spreken over ouder worden’ is te zien via de website suzannebiewinga.nl. Daar zijn ook tips te vinden over hoe je zelf een filosofiewerkplaats kunt organiseren.