Verboden film na honderd jaar in herkansing

ZUTPHEN – Het Luxor Theater in Zutphen vertoont woensdag 14 oktober de Russische filmklassieker Pantserkruiser Potjomkin van regisseur Sergej Eisenstein over een bloedig neergeslagen muiterij in de haven van Odessa. De toenmalige Zutphense burgemeester Dijckmeester verbood in 1926 de film omdat hij te propagandistisch zou zijn. Honderd jaar na dato gaat de film in de herkansing. Naar aanleiding daarvan enkele vragen aan de huidige burgemeester Wimar Jaeger.

Door Sander Grootendorst

De vraag of de film mocht worden vertoond, werd destijds aan de burgemeesters overgelaten. Hoe ziet u de rol van burgemeester en gemeentebestuur in relatie tot culturele uitingen in de huidige zowel nationaal als internationaal ingewikkelde politieke tijden? Past daarin bijvoorbeeld censuur als het om een anti-democratische film zou gaan?

Culturele uitingen moet je in principe niet verbieden. Daarmee gaan ze ondergronds en worden ze in veel gevallen zelf aantrekkelijker. Wat mij betreft zijn er drie aspecten belangrijk bij het al of niet verbieden van uitingen: is de openbare orde in het geding, wordt de menselijkheid en het respect naar anderen niet met voeten betreden en is er voldoende tegengeluid. Ik zie het als mijn taak om de balans tussen de verschillende geluiden te bewaken. Eenzijdige beïnvloeding moet wat mij betreft zeker begrensd worden en zijn reden voor een verbod. The Battleship Potemkin zou ik dus niet verbieden, omdat de tegengeluiden ook breed aanwezig zijn.

De filmvertoning en het gesprek hierover is op 14 oktober. Op die dag herdenken we ook het vergissingsbombardement van 1944 op Zutphen. We voelen allemaal aan dat de wereld minder veilig aanvoelt. Niet acceptabele mediabeïnvloeding is aan de orde van de dag. In een tijd van beïnvloedende social media, oorlog en de opkomst van autoritair leiderschap gebeurt er wat in onze hoofden en in ons samenleven.
Ik vind het mijn taak om het gesprek hierover te voeren. Om te horen van Zutphenaren hoe dit onderwerp leeft. Een gesprek waarin samenleving, media en het bestuur samenkomen. Pieter Broertjes is onze gast, hij was hoofdredacteur van de Volkskrant en burgemeester van Hilversum. Hij komt naar Zutphen toe om een bijdrage te leveren. Waarschijnlijk levert oud-journalist en activistisch ingestelde fondsenwerver voor Oekraïne, Joris Luyendijk, ook een bijdrage.

Over de vraag of een aansturende functie zou passen, bijvoorbeeld het actief uitnodigen van democratie-bevorderende cultuurinitiatieven? Als blijkt dat geluiden niet meer meerstemmig zijn, zijn culturele initiatieven daarover altijd heel welkom.

Was u al bekend met deze film? Leg je als burgemeester, en als politiek actief persoon in het algemeen, dan automatisch meteen een verbinding met het politieke heden? Of bekijk je de film vooral als historisch document?

Ik was niet bekend met de film. Helaas lijkt onze tijd ernstig veel op de jaren ‘30 van de vorige eeuw. In Waarheid onder vuur (2026), geschreven door de Oekraïense auteur Vita Kovalenko, staat de rol van propaganda, desinformatie en informatieoorlog centraal. Kovalenko laat zien hoe Rusland verhalen en historische mythes inzet als wapen: om oorlog te rechtvaardigen, tegenstanders te delegitimeren, twijfel te zaaien en samenlevingen te verdelen. 

Een belangrijk inzicht uit het boek is dat oorlog niet pas begint wanneer de eerste bommen vallen. De strijd om het verhaal, het vertrouwen en het beeld van de werkelijkheid kan al veel eerder beginnen. Wanneer burgers niet meer weten welke informatie betrouwbaar is, komt niet alleen hun beeld van de werkelijkheid onder druk te staan, maar ook het vertrouwen in elkaar en in maatschappelijke en democratische instituties. Als je dan kijkt naar de invloed van social media, constateer ik dat we geen controleerbaar tegengeluid hebben op de tijdlijnen van de gebruikers. Deze black box van big tech moet open.

Wat kunt u in het algemeen zeggen over de betekenis van kunst en cultuur voor de samenleving? En waar liggen uw eigen voorkeuren?

Kunst en cultuur vormen de ziel van een samenleving. Daarom is inperking van kunst en cultuur een directe politieke aanval op de democratie.

Een film vertonen (of een muziekstuk beluisteren, een boek lezen etc) is één. In dit geval volgt nog een nagesprek. Zou je het niet aan het publiek zelf moeten overlaten hoe ze een bepaalde culturele uiting interpreteren? Kan het ook een middel zijn om de toeschouwers die wellicht schouderophalend de filmzaal verlaten toch te wijzen op het belang van wat ze hebben gezien?

De insteek van de avond is om te praten over de historische context en de parallellen met het heden. Ik ben heel benieuwd naar de inbreng van bijvoorbeeld ouders, onderwijzers, coaches bij sportverenigingen, filmliefhebbers en andere Zutphenaren.

Ik roep met name ook jonge mensen op om te komen. Zij begeleiden jongeren voor wie scrollen meer tijd krijgt dan het NOS-Journaal, de krant en een boek. We zien dat dit een directe invloed heeft op de opvattingen en gevoelens die zij hebben. Ik hoor graag hoe zij tegen de huidige situatie van beïnvloeding aankijken.

Voorafgaand aan de filmvertoning houdt burgemeester Jaeger woensdag 14 oktober een inleiding. Na afloop gaat hij in discussie met Peter Broertjes. Aanvang 19.15 uur. Entree 15 euro. Meer informatie op luxorzutphen.nl