‘Joods erfgoed zit in het dna van Zutphen’

Werkgroep spoort aan tot meedenken over toekomst synagoge

Door Sander Grootendorst

ZUTPHEN – De synagoge aan de Dieserstraat in Zutphen is op de eerste plaats belangrijk als erfgoed van de Joodse gemeenschap. Het gebouw heeft nog zijn oorspronkelijke religieuze functie. Tegelijkertijd is het onderdeel van de Zutphense geschiedenis als geheel. Die twee zijn niet los van elkaar te zien. “Joods erfgoed zit in het dna van Zutphen”, stelt burgemeester Wimar Jaeger. Een gedachte om vast te houden als het om de toekomst van de synagoge gaat.

De toekomst van de sjoel was onderwerp van lezingen en discussie tijdens een symposium op donderdag 22 mei in de Burgerzaal. Er is een werkgroep geformeerd die belanghebbenden en belangstellenden had uitgenodigd voor een eerste verkenning. “Haast hebben we niet”, zei woordvoerder Dannie Brus, “hooguit langzame haast”.

Een datum is nog niet bekend, maar wat in elk geval staat te gebeuren is het vertrek van het gemeentelijk archeologiedepot uit het gebouw. Het bevindt zich op de begane grond. De Joodse gemeente huurt de eerste verdieping. Eigenaar en verhuurder van het gebouw is de stichting Oude Gelderse Kerken. Welke bestemming krijgt de ruimte die straks vrij komt?

Aan die twee verdiepingen is een verhaal gekoppeld, Brus vertelde het aan de hand van een foto. De synagoge, gebouwd in 1879, was eigenlijk één grote ruimte. De splitsing werd na de Tweede Wereldoorlog aangebracht omdat dat handig was voor de machinefabriek die er haar intrek had genomen. Een tragisch verhaal, zoals zo vaak: er waren te weinig Joden teruggekeerd om de synagoge draaiende te houden.

Pas in 1985 werd het gebouw weer officieel een synagoge. Mede dankzij het Zutphense bedrijfsleven, een voorbeeld van de historische verwevenheid van niet-Joods en Joods leven die burgemeester Jaeger in zijn inleiding benoemde. “We hebben een lange geschiedenis van Joods erfgoed in Zutphen. Daar zijn we niet altijd goed mee omgegaan, ook niet na de oorlog. We zitten midden in het project om dat in balans te brengen. Daartoe hebben we uitgebreid onderzoek laten doen. Een van de conclusies is dat we in de volle breedte het belang van Joods erfgoed moeten onderstrepen.” In dat kader leek het de gemeente een goed idee om de toekomst van de synagoge tegen het licht te houden. Jaeger: “De actieve geloofsbelijdenis neemt af, de gemeenschap wordt kleiner.” Zo’n veertig leden vullen momenteel de religieuze functie van de synagoge in. Ook als dat aantal verder afneemt, moet de synagoge blijven bestaan. Dat is het uitgangspunt.

Oorlogsmonument
Sietske van der Veen, als specialist Joodse moderne geschiedenis verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, is net als Jaeger in Zutphen geboren. “Ik zat op de Kennedyschool en weet nog dat de school de synagoge had geadopteerd als oorlogsmonument.” Meteen een antwoord op de vraag vanuit het publiek hoe je de jeugd beter bij de geschiedenis van Joods leven in Zutphen kunt betrekken. In Zutphen én daarbuiten... Van der Veen: “Zutphen heeft als stad een belangrijke netwerkfunctie. Van hieruit kan je ook regionaal, nationaal en internationaal de verhalen vertellen.”
De door Jaeger aangestipte krimp roept volgens Van der Veen “een belangrijke vraag” op: “Wat is een Joodse plek als er geen Joden meer zijn om er betekenis aan te geven?” Dat wordt dan logischerwijze de verantwoordelijkheid van anderen. Uiteraard vooral ook vanwege de directe relatie van Joods erfgoed met de verschrikkingen van de Holocaust. Waaraan zoveel verhalen direct of indirect gelinkt zijn, ook dat van die twee etages in de Zutphense sjoel.
Het is geen onmogelijke opgave, sterker nog: het gebeurt al. Blijkt onder meer uit de oprichting van de werkgroep. Allicht ook omdat de Joodse en Zutphense geschiedenis zo aan elkaar gelieerd zijn. Van der Veen verwees naar de term l‘histoire croisée (verweven geschiedenis), begin deze eeuw door historici gelanceerd, misschien kortweg samen te vatten onder de noemer ‘geschiedenis kent geen grenzen’, er zijn louter dwarsverbanden. Des te schrijnender de onmenselijke tweedeling die de nazi’s aanbrachten.

Naast het behoud van de herinnering is de educatieve taak belangrijk, betoogde Van der Veen. “Dan heb ik het niet alleen over scholen, maar in het algemeen over het bijbrengen van bewustzijn van het Joodse leven, vroeger en nu. Daarbij kun je aanhaken op thema’s die ook vandaag nog spelen, zoals migratie, integratie en in- en uitsluiting.”

Inspiratie
Vertegenwoordigers van de synagoges in Enschede en Sliedrecht kwamen donderdag uitvoerig aan het woord over de wijze waarop zij de toekomst tegemoet treden. Alleen al door de ligging midden in de dichtbebouwde Nieuwstad gaat de vergelijking van de Zutphense met de andere twee nogal mank, maar wat elders zoal wordt ondernomen, kan hier wel als inspiratie dienen. Zeker omdat de begane grond mogelijk binnen afzienbare tijd beschikbaar is, en daar zit dan toch een link met Sliedrecht, waar ze een stuk aan de synagoge laten aanbouwen. Vooral de Enschedese bijdrage was één enthousiaste opsomming van wat ze daar allemaal aan activiteiten ontplooien, wat woordvoerders van de Zutphense gemeenschap deed opmerken dat “wij ook heel veel doen” (waaronder de vrijdagse openstelling en de Joodse wandelingen, die bij de synagoge hun startpunt hebben).

Dannie Brus riep geïnteresseerden op om zich te melden voor de klankbord- of vriendengroep. Vanuit de Joodse gemeenschap kwam het verzoek om “bij alle ontwikkelingen betrokken te worden”. Daarover heerst enige ontevredenheid. Zowel Brus als Zutphens erfgoedmanager Geke Hop verzekerden dat dat goed zal komen.
Net als in de jonge jaren van Sietske van der Veen nodigt de synagoge nog altijd schoolklassen uit voor een bezoek aan het gebouw. Het pleintje bij de ingang staat dan vol met kinderfietsen. Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst.